ارمغان سلامتی

همه می‌دانند زندگی امروزی ما به یمن خلاقیت‌هایی كه در مسیر پیشرفت علم و تكنولوژی و ساخت وسایل رفاهی نوین به كار گرفته شده دلپذیر و راحت‌تر از گذشتگان است و این شرایط را مدیون ایده‌های خلاقانه مخترعان و پیگیری و ممارست دانشمندان هستیم.

خلاقیت برخلاف نبوغ یك ویژگی اكتسابی است و باز هم برخلاف نوابغ كه گاه زندگی متلاطم و ناخوشایندی داشته‌اند افراد خلاق اغلب موفقند، به دلیل قدرت ابتكارشان در برابر مشكلات تسلیم نمی‌شوند و زندگی سالم‌تری دارند، از نظر مادی پیشرفت می‌كنند و در مجموع از زندگی دلخواه و رشك‌برانگیز برخوردارند. پس از اكتسابی بودن نكته مهم درباره خلاقیت شرایط و سن شكل‌گیری زمینه‌های آن در آدمی است. معروف است كه كودكان و دانشمندان در یك ویژگی مشتركند: كنجكاوی و سوال كردن ناشی از آن.

یافتن والدینی كه دلشان نخواهد فرزندی خلاق یا حتی نابغه داشته باشند دشوار است، اما والدینی كه برای پرورش خلاقیت در ذهن و رفتار فرزندشان كاری بكنند و برنامه داشته باشند هم كمیابند. بنا به علم روان‌شناسی خلاقیت در كودكی شكل می‌گیرد و ابداعات و اختراعات در بزرگسالی. در حقیقت نتیجه بازگشت و انعكاس آمیخته با عقل و تدبر از روحیه كنجكاوی كودكانه است. نقش والدین در پرورش خلاقیت كودكان و زمینه‌سازی برای موفقیت‌های آینده فرزندان انكارناپذیر است و همواره بر آن تاكید می‌شود. در ادامه توصیه‌های روان‌شناسان برای ایجاد و تقویت خلاقیت در كودكان برای والدین را آورده‌ایم كه بالطبع باید در حد امكان و مناسب با شرایط سنی فرزند به كار گرفته شود.

درباره توانایی كودك قضاوت نكنید

3 تا 12 سالگی زمان شكل‌گیری و رشد خلاقیت در كودك معرفی می‌شود، اما اگر فرزندی بزرگ‌تر دارید از خود سلب مسوولیت نكنید. درباره هیچ كودكی هم قضاوت نكنید. ممكن است والدین پیش خود فكر كنند از كودكشان نابغه و مخترع درنمی‌آید! و به حداقل‌ها دلخوش باشند. چنین طرز فكری با اكتسابی بودن خلاقیت در تضاد است. خلاقیت‌ها نیازمند تمرین در شیوه‌های آزادانه تفكر، آزمایش روش‌‌های مختلف حل مساله، ارائه ایده‌های نو، پیگیری آنها و... هستند و نكته اصلی، بیدار شدن روحیه خلاقیت در كودك است. هر فردی این استعداد را دارد كه در حد خود خلاقیتش را پرورش دهد و در زندگی به كار گیرد.

برخی افراد نابغه به دنیا می‌آیند یا آمده‌اند و تعدادشان هم كم است، اما افراد خلاق بسیار بیشترند. برخی خلاقیت‌ها نیز به دلیل تاثیرگذاری یا شگفت‌انگیزی به نبوغ تعبیر می‌شوند. با این حال قرار نیست والدین با پرورش خلاقیت‌های كودك از وی یك مخترع یا نابغه بسازند. كاربرد خلاقیت هموار كردن مسیر پیروزی و بهروزی در زندگی آینده وی است و این كه فرزند توانایی مواجهه با مشكلات و تنگناها را بیابد. قرار است وی با قدرت خلاقیت و روحیه نواندیشی زندگی سالمی در پیش گیرد و به سعادت برسد. خلاقیت برای موفقیت است نه شگفتی‌آفرینی.

ارزش اسباب‌بازی‌ها را نادیده نگیرید

اهمیت اسباب‌بازی‌ها بویژه پیش از 7 سالگی كه كودك در محیط مدرسه با مناسبات رسمی و اجتماعی دنیای بیرون مواجه می‌شود در شكل‌دهی به شخصیت و روحیات وی بسیار بیشتر است. بسیاری از والدین بنا به عرف فرهنگی جامعه توپ و تفنگی را اسباب‌بازی اصلی پسربچه‌ها و عروسك را اسباب‌بازی دخترها می‌دانند و خرید برای كودك نیز بر همین اساس صورت می‌گیرد.

منع كودكان از پرداختن به بازی‌های مجازی توصیه‌ای معقول است، اما عملی نیست. بر این اساس تنها چاره كار كنترل نحوه و میزان بازی مجازی توسط كودك است.

برخی پسر بچه‌ها كلكسیونی از اسلحه دارند و برخی دختربچه‌ها نیز جز عروسك با اسباب‌بازی دیگری سر و كار ندارند. تنوع اسباب‌بازی‌های كودك معمولا قربانی تك‌بعدی نگری والدین می‌شود و معلوم است در این میان از بازی‌های پرورش فكری و تقویت خلاقیت هم خبری نیست. البته طی سال‌های اخیر نهضتی برای اطلاع‌رسانی و گسترش ابتیاع اسباب‌بازی‌های فكری آغاز شده ولی حركت لاك‌پشتی دارد و به كندی پیش می‌رود، به طوری كه بنا به تجربه از سرعت رشد سنی نسل‌ها عقب می‌افتد.

بازی های ابتکاری و بدیع او را تشویق کنید

بازی های ابتکاری نقش مهمی در فعالیت ثمربخش و خلاقانه کودک ایفا می کند. والدین و مربی نباید موضوع بازی را به کودک تحمیل کند. در این صورت حس ابتکار و نیروی ابتکار و تخیل و استقلال را از آنها سلب می کند. بسیار مهم است که بازی‌ها قالبی نباشد و راه را برای ابتکار کودکان بگشاید.

اجازه بدهید كودك در جمع بازی كند

تمایل به انزوا در كودك هیچ‌وقت علامت خوبی نیست. با این حال برخی والدین كودكشان را به اشكال و دلایل مختلف از گروه همسالان دور نگه می‌دارند. برای مثال به خیال این كه فرزندشان فحش یاد نگیرد نمی‌گذارند وی در كوچه یا پاركینگ منزل با سایر بچه‌ها بازی كند، در حالی كه كودك باید بیاموزد كه دشنام دادن عملی زشت است و این كار را نكند و تلاشی برای این كه گوشش با دشنام‌ها آشنا نشود طرحی از پیش شكست خورده است. بازی در جمع، مهارت‌های ارتباطی كودك را تقویت می‌كند و او را با تضاد آرا، نقش مشاوره در انجام كارها و... آشنا می‌سازد. گاهی انجام بازی‌های فیزیكی ساده در میان گروه همسالان بیش از پرداختن به بازی‌های فكری انفرادی تفكر، ابتكار و خلاقیت كودك را بر می‌انگیزد. بنا به آموزه‌های مدیریت ژاپنی خلاقیت محصول كار گروهی است.

علاقه كودك به بازی‌های مجازی را كنترل كنید

منع كودكان از پرداختن به بازی‌های مجازی در كنسول‌های بازی و رایانه‌ها توصیه‌ای معقول است، اما عملی نیست. بر این اساس تنها چاره كار كنترل نحوه و میزان بازی مجازی توسط كودك است. ممكن است عده‌‌ای خلاقیت و تخیلی را كه در ساخت و اجرای بازی‌های مجازی به كار رفته عاملی برای افزایش خلاقیت كودك بدانند در حالی كه كاملا برعكس است و این نوع بازی‌ها در حقیقت خلاقیت كودك را كور می‌كنند. پرخاشگری، انزواطلبی، كاهش ارتباطات عاطفی و دوستی، تیك‌های عصبی، گرفتگی عضلانی، در خودماندگی ذهنی، سوءتغذیه، كم‌تحركی و... تنها گوشه‌ای از مضرات پرداختن مداوم و طولانی‌مدت كودكان به بازی‌های مجازی هستند.

خلاقیت كودك را تحریك كنید

نشان دادن آثار هنری، تصاویر خلاقانه، سرگرمی‌های بصری و... به همراه تشویق و یاری كودك در انجام بازی‌های فكری و جالب، خلاقیت وی را تحریك می‌كند. هر كسی برای خلاق بودن لازم است كه درك درستی از آن داشته باشد.

همان‌طور كه نمی‌توان دانشمندی را یافت كه درك درستی از علم حداقل در رشته تخصصی خودش نداشته باشد. عدم شناخت خلاقیت، مرز میان یك تصمیم نادرست و شاید ابلهانه با یك تصمیم خلاقانه را از بین می‌برد. قدم اول در شناخت خلاقیت نیز مشاهده و درك آن است.

از تحقیر و سرزنش کودک اجتناب کنید

حرکت کودک را تحقیر نکنیم، کودکی که احساس حقارت کند دست به خلاقیت نمی‌زند.

کودک را تحسین و تشویق کنید

 کارهای خلاق کودک را تشویق کنید و آنها را در معرض نمایش قرار داده و از ارزیابی بیش از حد آنان خودداری کنید.

الگوی یک بزرگسال خلاق برای او باشید

 به عنوان بزرگسال خود به انجام کارهای خلاق بپردازید و اجازه دهید کودکان شما شاهد کارهای خلاق شما باشند و بیاموزند.

بستری مناسب برای بروز خلاقیت ایجاد کنید

 محیط مناسبی برای انجام کارهای خلاق آنها فراهم نمایید. امکانات و وسایلی در اختیار آنها قرار دهید تا به وسیله ی آنها خلاقیت های خود را ابراز نمایند: وسایل موسیقی، نقاشی، طراحی. حتی المقدور امکان شرکت در فعالیت ها و کلاس های ویژه را برای آنان فراهم کنید.

والدینی گرم و خوش طبع باشید

 با کودک خود شوخ طبع و مهربان باشید.

تلاش و ممارست فراموش نشود

 استعداد فقط سهم کوچکی از خلاقیت است و تمرین و نظم بخشیدن به آن از اهمیت بیشتری برخوردار است.

موانع خلاقیت در محیط خانواده

1- تأكید بیش ازحد والدین برهوش و حافظه كودك

بسیاری از والدین ، ناآگاهانه كودك خود را فقط با هدف تقویت مهارت های حافظه ای و انباشتن ذهن وی از اطلاعات عمومی ، تربیت وهدایت می كنند و برای حافظه و هوش كودك اهمیتی بیش از حد قائل می شوند. این گروه از والدین بدون در نظر گرفتن این اصل تربیتی مهم كه تنها اطلاعات عمومی و داشتن حافظه قوی برای تكامل و رشد فكری و باروری استعدادهای كودك كافی نیست ، با اصل قراردادن هوش وحافظه كودك، از پرورش سایر تواتمندی های ذهنی و روانی كودك خود ، كه مهم ترین آنها تفكر خلاق است ، غافل می مانند.

2- ایجاد رقابت میان كودكان

رقابت میان كودكان معمولاً وقتی پدید می آید كه:

الف ) نوعی ارزیابی و رتبه بندی توسط والدین وجود داشته باشد.

ب  ) پاداش یا جایزه ای در میان باشد . به طور معمول اگر كودكان احساس كنند كه كار آنها توسط والدین مورد ارزش گذاری قرار خواهد گرفت یا به بهترین كارجایزه یا پاداش داده خواهد شد، بیشتر از آن كه به انجام بهترآن كار بیندیشند ، به كسب آن جایزه فكر می كنند . ضمن این كه گاهی این رقابت ها به ستیزه جویی میان كودكان تبدیل می شود و سبب می گردد تا آنها نتوانند از توانایی ها و استعدادهای واقعی خود استفاده كنند.

3- تأكید افراطی بر جنسیت كودك

تأكید زیاد بر جنسیت كودك و تمایز قائل شدن زیاد میان دختر و پسر یكی از موانع مهم رشد خلاقیت كودكان در برخی از خانواده هاست . در برخی از فرهنگ ها بسیاری از دختران و پسرانی كه از تفكر خلاق برخوردارند ، به سبب ملزم شدن به رعایت پاره ای مقررات وهنجارهای از پیش تعیین شده وهمچنین به دلیل قرار گرفتن در نقش های قالبی كه فرهنگ و محیط بر آنها تحمیل كرده ، علایق و تمایلات خلاقانه ی خود را سركوب می كنند و در نتیجه به تدریج دچار تعارض شده ، خلاقیت آنها از بین می رود.

4- قرار دادن قوانین خشك و دست و پا گیر در منزل

بسیاری از والدین برای كودكان خود قوانین و مقررات خشك ومحدود كننده ای نظیر مقدار ساعت های درس  خواندن در روز ، رأس ساعت معین خوابیدن ، استفاده از لوازم خاص و... قرار می دهند . پدید آوردن چنین شرایطی در منزل و اصرار و پافشاری بر رعایت آنها از جانب كودكان ، سبب می شود كودك تدریجاً به قالبی و تكراری رفتار كردن عادت كند . باید توجه داشت كه افكار و رفتارهای كلیشه ای و تكراری نقطه متضاد خلاقیت است .

5- عدم آشنایی والدین با مفهوم واقعی خلاقیت

عدم آگاهی و شناخت برخی والدین از فرایند رشد خلاقیت در كودكان و مطالعه نكردن آنها در این زمینه ، سبب می شود هیچ گاه نتوانند برای پرورش و شكوفایی خلاقیت كودك خود برنامه ریزی و اقدام صحیحی نمایند و به این ترتیب ناخواسته سبب می شوند استعدادهای خلاق كودكشان به هدر رود.

6- انتقاد مكرر از رفتارهای كودك

پیامبر اكرم (ص) در حدیثی درباره وظایف والدین نسبت به  فرزندان می فرمایند : " یقبل مَیسوره و یتـَجاوز عـَن مـَعسوره و لا یرهـُقـُه " آنچه را كودك در توان داشته و انجام داده از او بپذیرد ، كار طاقت فرسا و سنگین از او نخواهید  و او را به گناه و طغیان وادار نكنید .

ارزیابی پی درپی رفتارهای كودك و زیر ذره بین قرار دادن و انتقاد از كارهای او در خانواده ؛ آزادی ، امنیت خاطر و اعتماد به نفس كودك را مختل می سازد و ترس از اشتباه را در وی تقویت می كند . این ترس چنانچه دركودك حالت مرضی پیدا كند ، جرئت ابراز هرگونه اندیشه ی جدید یا انجام كارهایی را كه درعین خلاق بودن ، احتمال وجود اشتباه نیز در آنها وجود دارد، در كودك از بین می برد و به این ترتیب خلاقیت كودك كه لازمه اش داشتنآزادی و امنیت خاطر در محیط خانواده و خطر پذیری  وعدم ترس از اشتباه است ، با مانع رو به رو می گردد.

7- بیهوده شمردن تخیلات كودك

تخیل كودك اساس خلاقیت اوست و چنانچه تخیلات و رؤیاهای كودك با بی توجهی ، تمسخر یا بیهوده انگاشتن از جانب والدین رو به رو شود، در واقع سرچشمه خلاقیت اوخشكانده شده است.

محكوم كردن خیال پردازی كودك و وادار نمودن او به واقع بینی درخانواده شیوه ای كاملاً اشتباه است و برای بذر حساس خلاقیت كودك ، آفتی مهلك محسوب می شود.

8- عدم شناسایی علائق درونی كودك

بسیاری از كودكان خصوصاً درسنین پایین ، از علائق  و كشش های خود نسبت به موضوعات و پدید ه های پیرامون اطلاع روشنی ندارند یا این كه نمی توانند آن را به زبان بیاورند. این موضوع از موارد بسیار حساس به شما ر می رود كه باید ازهمان دوران كودكی مورد توجه والدین قرار گیرد. خانواده هایی كه نسبت به این مسئله بی تفاوت اند و سعی نمی كنند انگیزه ها و موضوعات مورد علاقه كودك خود را شناسایی و كشف كنند ، ناخواسته فرصت های زیادی را برای رشد خلاقیت كودك از وی سلب می كنند.

9- عدم وجود حس شوخ طبعی درمحیط منزل

شوخ طبعی از شاخص های مهم خلاقیت به شما ر می رود و وجود حس شوخی و شوخ طبعی در فضای خانواده بسیار حائز اهمیت است ، زیرا مستقیماً به رشد خلاقیت كودك كمك می كند . اما در خانواده هایی كه فضای زندگی آنها خشك ، رسمی و جدی است ، زمینه ای برای بروز حس شوخ طبعی كودك به وجود نمی آید و در نتیجه در چنین محیطی بسیاری از كشش های خلاقانه كودك پنهان می ماند.

10- تحمیل نقش بزرگسال به كودك

بسیاری از والدین علاقه مندند كه كودك آنها سریعاً رشد كند و كودكی خود را پشت سر بگذارد . آنها گاهی برای تسریع این امر سعی می كنند با كودك خود همانند بزرگسالان رفتار كنند و به تبع آن از كودك خود توقع ایفای نقش هایی بزرگ تر از محدوده سنی آنها را دارند . تحمیل نقش های كاذب بزرگسالی به كودكان ، روند رشد اجتماعی آنان را مختل می سازد وسبب پدید آمدن رفتار های نا به هنجار و تصنعی در آنها می شود  و همین امر باعث از بین رفتن بسیاری از استعدادهای خلاق دوران كودكی می گردد.به تخیل كودكان خود پروبال بدهید، آن وقت است كه از پرواز بلند آنها شگفت زده خواهید شد .

 

منبع: تبیان